ʻUlu Farmer Help

← All resources

UH CTAHR (university guidance) PDF guide

No ka hooulu ana i ke kalo

Open the original · Retrieved 2026-11-15

UH CTAHR extension publication; shown as short excerpts with attribution.

Excerpts below are the passages the assistant can cite. Read the original for the full context.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 1

page 1

KAHUA HOOUlU 0 KA OIHAHA MAHIAI 0 AMELIKA l-IONOLULU E. V. WILCOX, Agcna Nui. NO KA UOOULU ANA I KE KALO HAKUIA E Eo v. \YILCOX, Agena Nui ME F. A. CLOWES, Lunahoohana 0 na Kahua Liilii 0 Hawaii Nei ~IANAO HOAKAKA MUA. Oiai 0 ke kalo kekahi 0 na mea ulu ai nui ia c na 01wi 0 keia aina a he ai hoi i lawe pu ia mai i keia aina e ko lakou man kn­ puna mai ko lakou wahi i hoea mai ai, a he mea minamina nui no hoi ka lilo ana ae nei 0 keia hana hooulu kalo i ka lima 0 na Pake. 0 keia kekahi hana ano nui loa 1 kupono e paa man ia ma ka lima 0 ka poe ua lakon e ai nel ia ai. E manaolanaia hoi, mamuli 0 na hoohoihoi e ikeia nei ma ka hookuonoono a na Ha­ waii e komo nui nei, e hoea mai ana no ka wa, mahope akn 0 ka loaa io ana 0 na aina hookuonoono kupono ia lakou, e 1ilo hon ana keia oihana hoowai!\'ai rna ko lakou lima. 0 ka nui 0 na wahi aina kupono i koia wa no ka mahi kalo, he uuku loa, a he nui nae na hana e ae 0 makemake nUl ia nei 0 ua man wahi koena aina la e lilo aku no ia mau hana. Nolaila, ua nlll ae a na lilo i keia wa he wahi ninau ana nui ka hoouluana mai loko mai 0 na ,vahi aina i koe i ke kalo ma ke ano e loaa nui ai 0 ke 00 ai malalo 0 na hookele kupono ana.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 2

page 2

2 La hoomaka iho Hei keia KaIlUa Haoulu 0 ka Oihana 1Ia­ hiai 0 Amelika ma Honolulu a ma Hila HO hoi, e hooulu i ke kalo malalo 0 na ana hou 0 keia au naauao i ikeia ai ke ano ku­ pono loa a ka lehulchu e hoohana ai i maopopo ke ana 0 ka mahi ana, ke kanu ana, ke kanu kahuli ana i ke kalo i kahi 00 ai, a i mea okoa aIm i kekahi kau, a me ke ana 0 na mea hoomomona lepo kupono no ia mau hana, i loaa nui ai hoi ka hua 0 ia mau luhi ana. Ua hoomaopopoia ma keia mau hoao ana, ua loaa ke kupono io 0 na mea hoomomona lepo e loaa ai 0 ka nui io 0 ke kalo) aole ma kona ulu, aka, ma kona hua me kana ono maikai; a 0 na hoao ana hoi ma ke kanu ana, ua loaa pu ka holomua ma ia mahele. NoiaiIa, ke haawiia nei ia mau ike waiwai i loaa mai mamuli 0 keia mau imi ana iho nei, i ka lehulehu, maloko a na hoakaka mahope iho nei. NO KA HOOULU ANA I ICE KALO \VAI.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 2

page 2

11a ka mea maa mau, 0 ke ana i maa i kanaka mai ke au kahiko mai i ke kanu i ke kalo iloko 0 ka loi, oia ke ano i ike nUl ia ka uln nni me ka io. 0 ka hoomaopopo pu no hoi ke­ kahi mea nui i ke ano 0 ka lepo 0 ka aina loi i makemakeia e kanu kalo, i hiki ai ke ike mua ia ka waiwai e loaa mai ana manluli 0 ia mau. luhi. I mea hoi e paa man ai 0 ka io 0 ke kalo i ka wai, he kanuia ka huli maluna 0 nn pue i hoopuupuu like ia i loaa ai ka holo iliwai like 0 ka wai, a aole hoi e maloo kahi wahi, a ma'u mau hoi kahi wahi. Aka, he mea pono no nae e hoololiia ke ano 0 ka mahi ana i kekahi wa. 0 ka lepo 0 kahi aina, mamuli 0 ke kanu mau ia, e pahulu ana, pau ka mo­ mona, nolaila, i ka wa e hoomalooia ai 0 ka. wai" e kohu palolo ana ka lepo 0 ka loi, no ka pipiIi ulikalika. No keia ulika 0 ka lepo ke kumu e komo ole ai 0 ka ea hoomom~na iloko 0 ia apuu­ puu lepo, a lilo no hoi i mea waiwai ole. NolaiIa, he mea pono i kela me keia manawa ka hoomaloo ana a waiho i ka aina e pa la ia i loaa ka holo makani ana maluna iho 0 laila, a pan ka u]ikalika 0 ka lepo. I mea nae e hiki ai ke hikiwawe keia hoo­ maikai ana 0 ka aina, he hana rnaikai loa, a e pono no hoi e palauia ka aina a hohol1uJ me ka hoohuli i ka lepo mahope iho 0

No ka hooulu ana i ke kalo > page 3

page 3

3

No ka hooulu ana i ke kalo > page 3

page 3

kela me keia 00 ai ana. Palau a pau alaila ,Yaiho akn no kekahi man manawa i p:l makani ia me ka hoomaloo mau a pan ia manawa--hookahi paha mahina a oi. ~Jahope aku 0 ill. manawa, hoowali i ka lepo a wali kUpODO no ka wai e hoopulu mai ai, alaila hana aIm e like me ka maa mau, ka hoopuepue a kanu akll. 0 ka oi loa aIm 0 ka maikai, aole e oi aku mamua 0 elua 00 ai e kanuia i kn aina, me ke kann ole i kahi mea okoa aku. Oia hoi keia: Elua kanu ana i ke kalo a pau ia man 00 ai, ala­ ila kanu akn i ka aina i mea okoa, maia a i ole kahi mea kann okoa ao paha, a mann ai paha a ka holoholona. ~Ja ia harra ana, e hoonni hon ia ao ana 1m momona 0 ka lepo 0 ka aina a knpono no ke kanu hou aku i ke kalo mahope aku. X0 ka mea, ua ikeia, € emi mau ana ka momona 0 ka aina ina e hoomania i hookahi wale no aDO mea kanu e hoouluia ma ia aina, a mamu1i o ia kann mau ia 0 ia mea hookahi, e ulu nui mai ana no kekahi mau TIlea ino pepehi mea kanu. 0 ke kumu 0 ka poino 0 ka mea kanu, no ka nawaliwali 0 ka nIn ana, aohe ikaika, na pau ka momona 0 ka lepo. Ua ikeia e ka poe looa ma keia oihalla mahiai, 0 1m hoowali maikai ana i ka lepo i ka wa maloo me ka hoohu1ihuli mau i ka la me ka makalli manma 0 ke kann ana, he mea ia e hooi loa aIm ai i ka momona 0 ka aina me ka hoohua nni i ka mea kann, a e like me ka ikaika 0 ka ulu ana peJa no ka na\yaliwali 0 n:l mea hoopoino mea kanu. 0 kekahi no hoi, i ke kanu ana i ka aina me kekahi mea kann okoa akn mahope 0 eina 00 kalo, he mea no ia e ponalo a e popo ole ai ka ai 0 ia aina. Oiai, mamuli 0 ka nele 0 ka aiDa i ka momona, ua hoonawali­ wali ia ka huli,--he popo ka hopena; aka, ina, he ikaika, ka 111u ana, aole e pOpl) ka ai, ua maikai mua ka puc. He kakaikahi loa ka poino 0 ke kalo ke hanaia pela. He man loina maikai loa kei8 a ka mahiai e hoomanao a e hoohana ai.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 3

page 3

o kekahi mea ano nui loa e pili ana i ke kalo loi, oia 110 ka iliwai like 0 ka loi me ka hoomaopopo pono ia 0 ka makawai (kahi e komo mai ai 0 ka wai) me kahi e pnka akll ai 0 ka wai, i hiki ai ke loaa ka holo like 0 ka wai 0 ka loi ho100koa. No ka mea, ;) ka holo 0 ka vvai rna kahi aoao 0 ka loi, a mo-ku ma ke­ kahi aoao, he mea ino ia no ka ai. Oia kekahi kmnn e nin like

No ka hooulu ana i ke kalo > page 4

page 4

4 ole ai) a 0 ka hopena, he io ka ai rna kahi aoao, a he io ole ma kekahi aoao 0 ia Ioi hookahi i kanulikeia. 0 ka wai opilopilo, aole ia he wai maikai no ka al. He wai hooulu ia na mea hoopoino ai. .)Ia ka hapanni 0 lla aina loi, ua hoomaopopoia, 0 ka hoo­ kOl1l0 ana i ka puna, ina he 1000 paolla paha a oi aku 0 ka eka, he mea ia e hoowaiwai a hoomomolla ai i ka aina, a e io nui ai o ka ai; a 0 kekahi mea maikai 0 ka puna, oia no kona pale i na ilo popo 0 ko kalo. He mea maikai loa ka puna no ke kalo.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 4

page 4

~\ole e popo. 0 kekahi mea maikai, oia no ka hoololi i ka huE i kola me koia kunll ana. Aohe maikai 0 ka huli kahiko 0 ka aina e kanu hOll aku ia aina hookahi no. Ua ikeia, 0 ka h11li 11l11U 0 ka loi. he huli omarnali ia 0 ka ulu ana ko bum hOll ia, a he io ole. lOTa nanaia no na mea hoopulu (hoomolllona) aina i maa lllau i kanaka, aole nae i hoomaopopo loa ia ko lakou oi akll i na mea hou. 0 ka (nitrate of soda) paakai hoomomona, aohe ona maikai loa, a 0 k:1 amonia i paipaiia ("ammonium sulphate") ka mea oi loa akn 0 ka maikai, ke hoohuihuiia me ka (s11pe1'­ phosphate" me ka "sulphate of potash"). E hoomanao i keia mau inoa haole, i pololei ke kii ana i na hale kuai 0 keia man mea. 0 ka nui 0 keia mau mea i hoomaopopoia e hoohana ai i ka aina, oia hoi, i na loi kalo, 300 paona amonia "sulphate," 4;')0 paona "superphosphate" me 400 paona "sulphate of Potash" no ka eka hookahi. 0 keia mau mea hoomomona, e hallaia ma­ mua ae 0 ke kanu ana i ka loi i ka huli. 0 ka lu ana aku i keia man mea hoomomona mahope 0 ke kanuia ana 0 ka huli, he hoopoho wale no in mau hana, oiai) 0 ka "a 0 ka huE e kauuia ai, oia kona "a e omo ai i na mea momona 0 loko 0 ka lepo, mai ke poo mai 0 ka huE, ma1alo mai, aole hoi rna kona ha e komo ai ka momona 0 ka mea hoomomona. He mea keia aole e POllO e hoopoinaia.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 4

page 4

KA HOOUI..IU ANA 0 KE KALO ~fALOO. ~r~ he mea 1a ua hoouluia ke kalo i ke au kahiko me ka wai ole, oia hoi-he kanu maloo ia, mamua aku 0 ka ,va i hoomaka lIlai ai 0 ke kanu loi ana. Ua hoomaopopoia e ka poe ike. aole

No ka hooulu ana i ke kalo > page 5

page 5

5 loa e hiki ke ulu kc kalo maloo ina e elni ana ka haule ua ana 0 ka makahiki malalo 0 kanalima iniha. (0 ke ano 0 keia, ina e houilluluia na paka ua a pau iloko 0 kekahi ipu, abila, helu na iniha kiekie 0 ka wai na i loaa iloko 0 ka ipu. Oia ke ano 0 ke anaia ana 0 ka U3.) Ma na wahi maloo mau, he kakaikahi loa ka haule ana 0 ka ua, he pomaikai loa ke kanuia 0 ke kaIo, oiai, he hooluhi hoopoho wale iho no ia i ka huli me ka hou 0 ka lae. Oia ke kumu kanu ole ia oke kalo maloo rna na wahi huli Kona 0 na moku 0 Hawaii nei rna na aina haahaa, koe na wahi loaa 0 ka wai. Ma na aina huli Koolau, he nln ke kalo maloo a hiki i kahakai. ::\cIa na wahi kiekie pili kuahiwi, i oi aku na kapuai kiekie maluna 0 1,500 aohe ulu pono, no ke anu loa, a maluna aku 0 4000 kapuai, aohe ulu malaila. He mea maihi "ka loaa nui 0 ka ai i ka lao He poino ole no hoi ke kalo i ka ehukai, rna ka hoomaopopo aIm i ke kalo 0 kau loi pili kahakai. He ulu ke kalo malaila, a 0 ke ko hoi, make wale i ka ehukai.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 5

page 5

lL\ IJI~PO. 0 ke kalo ma100, he nlu kupono ia rna na wahi i pilla ka lepo me na mea hoomomona materia, a pela no hoi rna na wahi ano maikai 0 ka lepo. He man wahi no nae kekahi i kupono ole no ke kalo ma kela me keia wahi,--he mau wahi hiki ole ke nlu ke kalo, ina no e hanaia me na mea hoomomona. X 0 ka lepo mai ke kumu. Ke olelo nei kekahi poe naauao, ma­ muli no ia 0 ka make 0 ka lepo. Eia nae, he ulu ke kalo ma na "wahi <3 ao a pau, ke maikai ka lepo. XA MEA HOOMOl\IONA. 0 ka mea maikai loa no ka hoomomona lepo TIC ke kanu ana i ke kala maloo, oia no ka lepo 1010holona 0 na hale lio. 0 ka «potash" (he mea kohn pia akika) ka mea OIllO nui loa ia e na aa 0 ke kalo maloo, aka 0 ka "muriate of potash" (he "potash" keia i paipaiia) ka mea ina, oia ka mea e loliloli ai 0 ka ai. 0 ka "sulphate of potash" mai­ kai me ka lehu wahie na mea maikai loa no ka hoopulu ana i na ,vahi kanu kalo maloo. He maikai TIO na lepo holoholona i piha i ka ea kahn kukaepele, a pela no ka amonia i hoohnihuiia me ke kukaepele. 0 ka puna, kekahi mea maikai. .Ma ke Kula Hanai 0 Hilo, eia na mea i boaoia, a ua ikeia ka maikai : Puna

No ka hooulu ana i ke kalo > page 6

page 6

6 500 paona no ka aka e hoowali mua ia me ka lepo mamua ae 0 ke kallU ana. 0 ka lepo holoholona a pau e loaa ana, hoowali mua ia me ka lepo mamua ae 0 ke kanu ana, maika 20 a ke 40 tona no ka eka. Ia wa hookahi no, eia kekahi man mea e hanaia ai, he 200 a 300 !'aona 0 keia mau mea i hoohnihuiia e pakuiia ai a In hon iho maluna 0 ka Iepo holoholona. Aole nae e hoonui loa, e kaulike no ka hana ana me ka nui 0 ka lepo lio e In ia ana, a e hoomaopopo no hoi i ke ano 0 ka lepo 0 ka aina e kanuia aku ai. Bona iwi i wili aeae ia 100 paona "Potash" hoohuihuiia me ke kukaepele 100 paona Axnonia i hoohuihniia me ke kukaepele. . . . . . . . . . .. 50 paona I kekahi wa he lulu hou ia iho ka "sulphate of ammonia" mahope 0 ke kanuia ana 0 ka huli, ke lolohi ka ulu ana.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 6

page 6

K A :MEA KANU P ANI ~IA KAHl 0 KE KALO. E like no me na mea kanu e ae, pela no ke kalo,-o ke kanu ana i ke­ kahi mea okoa ae mahope 0 ke 00 ai ana, he mea maikai ia no ka huli ke kanu hou aku mahope. I ke au kahiko, he haalele kanaka i ka aina e waiho wale no kekahi manawa loihi, ke maikai ole ka ulu ana 0 ka ai. Pela e waiho \vale ai a hiki i ka lakou wa e hoomaopopo ai ua maikai alaHa kanu hon aku. PeIa no na loi. He waele kahiko i mau kipohopoho ai na lakou iloko 0 ka na­ helehele i laila e kanu ai. Pela e waiho wale ai i ko lakou \yaena mua a piha i ka nahelehele, alaila waele hou aku, ua momona ka lepo, kanu ka huE. He nui no na aina maa i ke kanu maloo ia, ua lilo ae nei no na hana e ae, a ke pau ka momona 0 ka lepo 0 na loi e mahiia nei i keia wa, mahea aIm ana la kanaka e kann aku ai i ka lakon man huli, ke manao ao e vyaiho i ka loi e hoopu­ In e like me ka hana ana a kahiko. Nolaila, hookahi vvale no ala­ hele kupono e ae, oia no ka hoohana ana i na mea hoomomona lepo 0 keia au naauao i loaa ai ka hoohua nni ia 0 ka ai, a e kanu pu hoi i 11a mea e ae e hiki ai ke hoomania ka momona 0 ka lepo. o ke Kula Hanai (; Hila kekahi kanu nni loa i kG kala ma-

No ka hooulu ana i ke kalo > page 7

page 7

7 100, he kanu i ka huli rna ka aina i hookuuia ai 0 ka holoholona no hookahi lllakahiki lllalllua ae. Ke pan ka ai i ka uhuki, palau ia ka aina a kanuia i ke ko Pake, i ka pi, ka papapa, me na mea kanu ai e ae. Ke pan keia mau lllea 1 ke 00, hoouluia mai ka mauu ai aka holoholona a kuu hou ka holoholona. Pela iho la e hana mau ia nei i kela manawa keia manawa. He ekolu mau aina nunui 0 ke kula no keia mau hana. Pau kahi, nee aku i kahi, a pau kekahi nee hou aku i kekahi. 11a keia hana ana, e mau ana ka momona 0 ka lepo me kona kupono no ke kanu kalo ke hiki mai i ke kau kanu kalo. 0 keia kekahi hana naauao loa i hanaia, a Ull loaa ka holomua. He mea oiaio, aole e hiki ana keia ano hana rna na \vahi a pau, oiai, he uuku loa ke kule­ ana 0 kekah.i poe, aka, e hiki ana no ke hana aku rna na alahele e hoikeikeia aku nei mamuli 0 keia palapala. Eia na mea mai­ kai e kupono ana i ka poe kanu 1iilii i ke kalo. Ina he kalo ka mua, alaila, ke pan ke kalo, kanu ke kulina, a pau ia, kann ka pi a papapa paha. Aole loa e lawe i ka nahelehele a 0l)rJa paha i kahi e. Uhuki no a puhi i ke ahi maluna 0 ka aina. He mea hoomomona maikai loa kona lehu. Pela no na opala maloo. Ke palahu, oia mea maikai loa no ia no ke kalo.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 7

page 7

o kekahi mea maikai loa i ikeia rna ke Kula Hanai 0 Hilo, oia no ka popo ole 0 ke kalo, mamuli mai 0 keia kalmia 0 na mea okoa ae; aole hookahi wale no mea e kanu ai. Ua hoikeia mai, i ka makahiki mamua ae 0 ka hoomaka ana 0 kela Kula e kanu e like ae la me ia maluna, ua nui ke poho 0 ka ai, ma­ muli 0 ka eleao, ka ponalo, ke koe, ka naio me ka popo. I keia wa, ua pau ia mau ino. 0 kekahi no hoi, no ke kanu ole i ka huli ino. E like no me ko ke kalo uln a hua maikai, io nui, pela no na mea e ae e kanuia ana ma ia wahi. 1Ia kekahi mau wahi 0 :J\faui i keia wa, ke kanu 110i kanaka i na mea kanu e ae maluna 0 ko lakou mau aina kalo, i ka wa pan 0 ke 00 kalo. A pau ia, alaila kanu hou ke kalo. KA ULU ANA. He like ole ka nlu ana 0 ko kalo mo ke kaloke a me lakiki ("radish") no ka mea, 0 ko lana .io he ulu i lalo, a 0 ko ke ka10 hoi, aole pela. 0 ko ke kalo ulu ana, he pii i11111a kona hua me ka panee mau i ke kino 0 ka huli iluna. Ke

No ka hooulu ana i ke kalo > page 8

page 8

8 vnouia ka Imli ilokc, 0 ka pue i ke kanu ana, aole e nee hou aku ana ill. huli, a i ole kona hull. paha ilalo. 0 ka mole 0 kela huli i kll.nuift ai, oia ana ka maIm 0 ke kalo e hua ana. K olaila, hoo­ maka kela kalo e lLui, a e like me ka pii ana 0 kona nui, pela no e nee mau ai ka huli iluna. 0 na aaa hoi---O na aa mull. e oili rnai ana mai ka maka aIm 0 ka huli i kinohi, e nee mau ana ia i luna a mokumoku, oili hou mai, a i ka nui ana 0 ke kaIo, aia no ka hapanui 0 ke aa maluna rna kahi 0 ka ha e pili ana i ka io 0 ke kalo. 0 11a oha e oili ae ana, mai loko mai no ia 0 ke kalo makua, aole mai ka huli aku. KA HULl. He ekolu ana 0 ka huli-ka huli maoli i kapaia e kekahi poe, he omuomuo, ka oha no hoi, a me ke opuupuu. 0 ka omuomuo--oia no ka huli maoli-ke kino huli i kohiia mai ke kala maoli maio 0 ka huE aha, he huli ia mai ka oha maio o ke opuupuu, oia no ke opuupuu liilii e pili ana i ke kalo e omamaka ae ana.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 8

page 8

Ina e 00 loa ke kalo, e omamali ana ka huli a mae, mimino, a emi a uuku, a i kahi \Va, pau kona pono kanu hou aIm. ITa hoornaopopoia he llui ka huli hooaa e pua ana mahope 0 ke kohiia ana. A ua hoomaopopoia, 0 ka ikaika 0 ka huli i ka hoopuka ana i ka pua kalo i kona wa e hooaaia ana, he mea hoonawaliwali no i~) i ka huli i kona wa e kanuia ai, no ka mea ua pau wale aku In kahi ikaika hooulu. Aka, 0 na hnli ano ikaika maikai ke nana iho he mau huli kupono loa ia. He mea maikai ke hookaawale i ka opuu pua kalo mai ka huli ae mamua o ke kanu ana. Pela no hoi, i ka wa e kanuia ai 0 ka huli, oPUU a pUll. paha mahope koke iho, e hookaawale ia opuu a pUll. paha. He mea ono no hoi ka pua kalo i ke kupa me kahi mea kupono. NolaHa, aole no e poho ka mahiai. , 0 ka huli 0 ka oha nUllui he ikaika, a 11a ololoia, ua oi aIm ia huli i ka huli maoli. Aohe pUll. nui 0 ia ano huE. E rkahe1e loa no hoi i ke kohi ana 0 ka huli. Ina e pili loa i ka ha, alaila, e omamali ana ka huli, a kupono ole. -ea mall. mau ka ikeia 0 ka nUl io e pili ana i ka huli, he mea maikai loa ia no b huli. E like me ka uukn 0 ka huli pela no e hoonni ai i ka j.) kala.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 9

page 9

9 Xi) ka huli nunui maikai, 0 kahi kupono loa e oki ai, oia no un moali lau elua mai ka ha aku. Ke oki, e oki pololei, aole e oki a hapalua like alaila uhaki.. Ke hana pela, e haki ino ana a poino ka huli, ina e kapakahi ka moku ana a moku ka ha. E ako no hoi i ka l!tu 0 ka huli, i ole e palahu koke. Da oleloia 0 ka huH opuu (oia hoi ke opuupuu kalo), kekahi Imli maikai loa. He lohi ma ka hooulu lau ana, aka,ma ka io, ua like no ka ulu, a he oi aku kona maikai 0 ka io. Aole nae e hiki h~ hoike maopopo loa i keia wa i ka nui io () keia man ano Imli, oiai, eia no ke makaala loa ia nei ka uln ana 0 keia man ano huli, i hiki ke hoike maopopo akn i ka lehulehu ma keia mua aIm. KA l\fAHI ANA. KA MAHI LIMA ANA. lYla na wahi e hoohana mnoli ia ai 0 ka lepo, ke kanu ana me ka malama ana aku mahope 0 ke kanu ana, me ka lima ponoi 0 ke kanaka, kekahi 0 na hana oi loa aku 0 ka maikai i ikeia mamua 0 na ano e ae a pau mai kahiko mai, i 301a hoi i ka Hawaii.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 9

page 9

o 11a 10i11a hoohana i hoikeia maluna ae nei, oia no ka ko Ha­ waii poe i hana ai i ko lakou au kahiko, ia lakou e noho ana me lea ike ole i na mea e hanaia ana ma ke1a aoao () ka hanna. r a hana lakou me ko lakou mau Ema ponoi, aohe mea hana okoa aku, 0 kahi 00 wale no a lakou i hana maoli iho ai, mai loko mai 0 na pauku laau me ka pohaku i kalaiia, a he iwi ka kekahi poe e paeE ai i kekahi wa. Me keia mau mea, ua hoomanawanui lako11, aole hiki ke eli a palau hohonu a hoowali hohonu hoi i ko lakou man waena. He mea paakiki loa ka loaa 0 kekahi kalo nui iloko 0 1m pue lepo paakiki. Eia nae, 0 ka mahiai Hawaii 0 ke an kahiko, iloko 0 kona hemahema a lako ole i na paahana ku­ pono, ua Joaa iaia ka ike e hiki ai ke hooh11a nui i kana ai e kann ai. Ke paakiki loa ka aina a hiki ole iaia ke hoowali i ka lepo, e paeli ana oia i makalua eono iniha ka hoholln a ella a elima iniha ke akea; OBoe i ka lepo 0 lalo a palupalu, alaila onOll ka huH i waena konn, a npoi ihome ka opala. Na ke aa no 0 ka hu11 e komo iloko 0 ka lepo paakiki, a pela ibo Ia e loaa

No ka hooulu ana i ke kalo > page 10

page 10

10 ai ke cJa i ka huh mai loko mai no 0 ua lepo paakiki la i hoo­ puluia hoi e keia opala 0 ka Iua me ka huli. Aole hoopihaia kela Ina a hala he mau mahina 0 ka ulu ana a ka huli. la wa a ka huli e nlu ana, ina he huli maikai, e pii ana ke kala a kaa maluna 0 kela lua, a pela no me ke aa, e oili ana no maluna. :\fa keia wa a ka huli, he maa mau ka poe a ia au kahiko i ka hoopuepue hou mu hahai a ka huli eono a eiwa mahina mahope o ke kanu ana 0 ka huli. A ua oleloia, 0 ke kalo ke 00 ka ai, ua like no ka i1ui me ka nui 0 ka makalua i kanuia ai 0 ka huE. o ke kalo 0 kekahi mau aina 0 ke Kula Hanai 0 Hilo, ua kanuia iloko 0 na makalua i eliia me ka mea eli pon. He nllnui maoli no ke kala 0 ia aina i kanuia pela. ~Ie he mea la, he wahi mea hana maikai io kela no kekahi poe mahiai e hoohana ai, mamua o ka 00 me ke"kolopa. 0 kekahi wahi mea ano nui e pili ana i ke kanu ana 0 ka huE, e hoohio i ka eli ana i ka lua i ka Akau i· ole ai e mae koke ka huli i ka wa e kanuia ai. I ke au kahiko, 0 ka waole ana i ka waena mahope aIm 0 ke kannia ana 0 ka huli, me ka liIlla ka kekahi poe, 0 ka kekahi poe hoi, me na iwi pa 0 kahakai, opihi a pela wale akn, a he pohaku ka kahi poe. A.ole no hoi he nui 0 na ana nahelehele ino 0 ia au, nolaila, aole nui 0 ht luhi i ka mal.ama maemae mau i ka waena.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 10

page 10

I keia wa, he nui n2 ana nahelehele ino, a ua nni maoli ka hana ke waele aku, nolaila, me ka ho wale no e pono ai ka mahiai ana i keia wa i kaupapaloi. lIamuli 0 ka hoomaopopo ana a ka poe i lawelawe i keia man hana na ikeia, he mea pono e hoololi ae i ke ano 0 na mea hana e lawelaweia ai. E like no me ka hemahema 0 ke au kahiko, pela no i nele ai i na paahana 0 keia au holomua. Nolaila, he mea pono e haalelo i nft paahana kahiko. Ua hiki ke loaa na mea hana kupono 0 keia au hou i nn mea a pan. 0 kekahi mea nui e hoomanao mau ia, 0 ka loaa 0 1m mea hoomomona lepo kupono, me ka lu ana. I ka wa e luiu ai 0 keia mea hoomomona, he mea pono e hoomanao mau ia, 0 na ail 0 ka mea kann ke omo ana i ka mOlllona e ala ai ka mea kanu, ao16 0 kahi mea okoa ae. E kolo kokoke ana na aa i ka iIi lepo malnna. I mea e hiki ai ke 10aa pono ka mOIYlOna i na au kolo pela, he mea pono e hoowali

No ka hooulu ana i ke kalo > page 11

page 11

11 pono ia ka lepo. He hana bawawa loa ka lu ana i ka momona iloko ,vale no 0 ka makalua a hoopuni paba i ke kalo. Oia ka mea e loaa ole ai 0 kona waiwai io, i ka pupupu loa i kahi hookahi, ikaika loa kona hana ana i kana oihana, wela ka lepo. 0 ka hana kupono loa i na wa a pau, oia no ka lu ana a pau, alaila palau a hoowali maikai i ka lepo mamua 0 ke kanu ana; a ma­ hope 0 ke kanu ana, ina e Iu hou aku i m01l10na, e hoowali lahilahi me ka ho. 0 keia palupalu man 0 ka lepo ka lllea e hiki ai i na aa ke kolo oluolu a omo koke i na momona a pau e loaa ana i ke aa, a he ola hoi ia no ka huli me ke kala. Mamuli o keia mau mea i ikeia, ua hoohana mau ke Kula Hanai 0 Hila i ka lakou mahiai ana e like me ia mahope iho nei-pela no ke hana lima maoli i ko lakou waena. Pela i 10aa nui ai ka hua o 1m lakou kanu ana mamua 0 ke kanu makalua.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 11

page 11

o ke kowa maa man a ka huH e kanuia ai, mai ka 24 a i ke 30 iniha ma na aoao a pau. o ka mamao 0 kahi e kolo ai a ke aa 0 ke kalo malao, ina he ikaika ka ulu ana, aneane no e eha kapuai ke ana waena 0 kahi e paa pu. Ina e akea loa ke kowa 0 ka huli 40 1niha paha, he oi loa aku ka ikaika 0 ka ulu ana, a he nunui loa aku no hoi ke kalo. Aole i hoomaopopoia i keia wa ke ano maikai loa e kanu ai i loaa nui ai ka puka 0 ke kalo no ka maauauwa ana. Aka, e hoomaopopoia aku no ma keia mua iho. Ke hoomauia nei no ka lawelawe ana 0 koia mau ano mahi ana ma ke Kula Hanai 0 Hilo i hiki ai ke maopopa ka mea oi aku 0 ka maikai no ka mahiai. He wahi rula maikai nae na ka mahiai e hoo­ manao mau, oia keia: e like me ke ano maikai ole 0 ka lepo, pela no e hooakea ae ai i ke kowa mawaena 0 na puepue huE. 1\c) ka hohonu hoi 0 ka onou ana i ka huli, a01e rula i hoo­ maopopoia i keia wa. He mea oiaio, 0 ka hohonu kupono 0 ka huE kekahi mea e io ai 0 ka ai. I ka hoomaopopo ana, mai ka 3 a 6 iniha ka hohonu kupono no na wahi lepo ano maikai lm­ pono.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 12

page 12

12 KA ..:HAlll ANA :ME KA HOLOHOLOXA. 1fa na \Vahi hohonu maikai 0 ka lepo, palupalu a aa (poha­ ku) ole, a 0 ka aina hoi i manaoia e mahi he nui akea kupono, a ua hiki hoi ke hoohanaia ka holoholona me ke kupono, he mea pono no e hoohana aku i ka holoholona no na hana oolea, oia ke alahele e nui ai 0 ka mala e kanuia a e loaa nui no hoi ke ola 0 ia lnhi ana. Ina i manaoia na opio 0 keia au e hoi e mahi i ka aina, a he kalo ka ai e hooulu ai, e pono no e aoia lakou ma na mea a pau e hiki ai ia lakou ke hoohana i ko lakou ike ma ka hoohana ana i na holoholona no na hana oolea, aole hoi e hoo­ maunauna wale i ka ikaika 0 ke kino ma na hana hiki i ka holoholona, lio a hoki paha. Fa ikeia ka holomua 0 ka poe mahi kalo maloo ma na aina i hoohanaia 0 ka holoholona ma ka palau a hoowali ana i ka lepo. 0 ka hana lima maoli ana i na aina i hiki ke hoohanaia na holoholona me ka maikai,he mau hana hoopau manawa wale no ia, hoomaunauna ikaika, hoopoho

No ka hooulu ana i ke kalo > page 12

page 12

dala a he hoomaunauna wale no hoi i ke ola 0 ka aina. 0 ka aina i uln mua ia e ka manu Hilo kekahi aina maikai loa no ke kalo e kannia ai, ina no ua kanuia mamua iho kekahi mea olma ae, a aole nae i pan loa ka momona 0 ia aina. ITa manao kekahi poe, no ka ulu 0 ka mauu Hilo, he ino ia aina. Ao1e pela. Ua maikai n« ia aina no ke kalo. J\fahope 0 ka palau ana. e hapnku a hoowali i ka aina me na paahana kupono. 0 k::l palau hoohuJi me ka hapuku hoO\vali lepo ke hoohanaia Dci rna ke Kula Hanai 0 Hilo. 0 ka ,"va e hoowaIiia ana 0 ka lepo ka wa maikai loa e lu ai i ka puna, ina he puna kekahi. He maika~ no ka puna pohaku kahakai i wawahi waliia. a i ole puna llamo hale.. He maikai wale no ia mau puna. :Mahopc aku 0 hookahi mahina, ke pa1ahe kupono ka nahelehe1e OklllllU­ kumu mauu,-o ka wa kupono ia no ke kanu ana aIm. Lulu lii­ Iii i wahi lepa ho10holona kekahi a ina e loaa ka momona ha1e­ kuai, aia ke lu. J\fabope 0 1m hapuku a hoowaliia ana 0 Ira lepo, e palau i eono mau auwaha e like me na auwaha ko, mai ke 40 a 48 iniha ke kaawa1e 0 ka anwaha. Alaila e ho ia loko 0 ka auwaha a ano palaha iki i ole ai c hclelei mai ka lepo 0 un kua

No ka hooulu ana i ke kalo > page 13

page 13

13 10 maluna 0 ka huE e kalmia ana. Ia wa hookahi no hoi e hoopalaha iki ia luna 0 ke kuakua 0 na auwaha. E pono no e loaa ka eono iniha ka hohonu 0 ka auwaha. Paelieli hon i ka auwaha a loaa ka a a 6 iniha hohollU hou akn me ka 00 a ho paha. Alaila lulu iho i kahi lepo holoholona iloko 0 ka auwaha a hoowali me ka 00 kope. A pan ia alaila kanu ka huli. Ina he wahi kciki Iiilii ke hele mamua iloko 0 ka auwaha e lu i ka huli, i elua huli rna kela me keia kapuai, a mahope akn no hoi ka mea nana e onou i ka huli i lalo, i 2 a 3 inih:i ka ho­ honu. E hoohuli i ka huli i ka Akau i ole e poino ka huli i ka ikaika 0 ka wela () ka Ia. Ina he wa la, he mea pono e malama ka hnli a hanIe ka ua alaiIa kann. He hiki no ke kanu me ka nana ole i ka manawa 0 ka la-kakahiaka a ahiahi paha. He like wale no na manawa a pau no ke kanu ana, i hakalia no i ka waena. He mea ole ka mahina a me ka lima nana e onou i ka huli. Hana no a makaukau ka lepo, iho ka huE, kali aku

No ka hooulu ana i ke kalo > page 13

page 13

() ka hua maio 0 ka kekahi poe, he ai a maona alaila hele e kann. He hana hnpo ia. Maikai ka lepo, maikai na mea hoo­ momona, maikai ko kau, a maikai ka huli, alaila maikai no ka ulu ana aO hua mai me ka maikai. E like no me na auwaha mna, pela no na anwaha e ae a pan e kanuia ai. He mea mai­ kai nap, 1101e e palap nui loa i ka wa hookahi, no ka mea, he paa­ kiki loa ka lawe ana 0 ka lepo holoholona malaila ina he aina nui. Ke hiki, he Inea pono e holo ka auwaha i ka loa 0 ka aina. r ka mahina I'1ahope iho 0 ke kanu ana 0 ka huli, he mea pono 0 ho i ka aina. Ke ulu a loaa elua a ekolu Iau 0 ka huli, hiki n;) ke palau hou me kahi palau ho liilii. E helelei ana no ke apuupull lepo maluna 0 kahi huli, aka, he mea hiki 'wale no ia ke ki]oiia ae e kekahi mea mahope aku. He mea maikai ka hana ]Jinepine peIa, i paInpaIu man ka lepe. Ma ke Kula Hanai 0 Hilo, he hana man ia keia hana i kela me keia pule a i kela me keia nmi Ia a aneane eiwa mahina ka ai. Ke hana man ia me ia, aole c nui ke aa 0 ka huli. Aole no hoi ia he mea € poino ai 0 ka ai. Ina e waiho wale ia no ekolu pule a hookahi paha inahina, e oili ana ke aa 0 ka hnli ilnna, a ke palau ho aku, e moknmoku ana ke aa, a poino ka ai, oi loa aIm, ina ua aneane e 00.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 14

page 14

Ina e palau mau ia ka aina i kela me keia manawa e like ae la me ia maluna) a ho mauia no hoi hookahi manawa i ka mahina, alaila, aole e ulu nui ana ka nahelehele. I kinohi, ke ho aku, e helelei ana ka lepo 0 na kuakua iloko 0 ka auwaha nolaila, e pono no e ka iluna 0 ke kuakua. Ke paa no hoi ka lepo, 0 ka pall ae 1a no ia 0 ia pilikia. Ke hele a elima a eono mahina 0 ka ai, e houuku mai i ke ana 6 ka palau hoowali. I kela me keia wa e ho ai, 0 hoopuepue ae i wahi lepo ma ka pn kalo. Ke hiki aku i ka eiwa mahina (e like me ke kulana 0 ka aina) e kau ana ke kalo iluna' ° ke kuaioio, no ka mea, ua uln ae a io oia ke kumu e kau ai iluna. Ma ia wa pau ka palau ana, a he waele wale aku no ma ia manawa aku. Ke hoomaka ke kalo e 00, e waiho malie aku. Aole e poino ina no e ulu ae ana ka nahelehele ia wa. Na kela nahelehele e keakea i ke 00 loa a ka ai, aole hoi e poho. Mahope 0 ka uhuki ana, he hiki no ke palauia, aka, ina i lawelawe mau ia ia hana. aoho palau han ana aku.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 14

page 14

Ua oleloia, aia ma kahi 0 ke 60 ano kalo 0 Hawaii nei. He mau ana kalo malihini mai no kekahi 0 hoouluia nei e kekahi poe, mai na aina e maio Da hiki ole ke haawi aku i ka lehulehu i ka inoa Hawaii ( na ano kalo kamaaina, mamnli 0 ka huikan o na inoa 0 ke kalo hookahi-okoa ka inaa a ka poe mahiai 0 kahi mokupuni, okoa hoi ka kekahi poe mahiai ° kahi mokn­ puni. Pela no ka like ole 0 na inoa a ka poe kanu kalo aka 1110­ kupuni hookahi a me ka aina hookahi no. Ke manaolanaia nei, e hiki mai ana ka wa e loaa maopopo lea ai 0 na inoa pololei a na kal,) kamaaina, i ole ai e nalowale loa. E like no me ka like ole ma na inoa, pela no ka like ole 0 1'1a ana kalo ma ka nln, ke ana wai hooluu, ka ai ana, peJa no me ka manawa e 00 ai. Ua oleloia, a ka ai eleele i kapaia ka Piialii, oia ka ai ono loa a kona poi. Ma keia papa i heluia ai ka Lehna eleele, 1,ehna keokeo, Eleele, Palaii me kekahi man ai e ae. o ke kalo ulaula me ke kalo keokeo na kalo hua llui i hoo­ maopopoia. I waena 0 keia mau kalo, ke Knoho, Wehiwa. Apii kea, Kumu, Elepaio, Moi, LauIoa, Uaua me kekahi man kalo lehulehn e ae. :Me he mea la 0 keia iho la no 11a kaloann nlli 10:1, i hooulu nui ia.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 15

page 15

15 I wacna 0 na kalo ano lelo 0 ka io, ka ~Iana ka mea ike nui la. ~ lIIamuli 0 ka like ole 0 ke ana 0 ka uln ana, ka mana'wa e 00 ai, a me na loina like ole he lehnlehn, nolaila, he mea pono i ke kanaka mahiai kalo e hoomaopopo mua i ke ano <5 kona aina a me ka hnli knpono i laila, i loaa ai iuia ka hua 0 kona luhi. He mea makehewa wale no ka hoopapan ana i ke kann i ka ai uln pono ole a io ole paha i kana aina. NA :MAI 0 KE K.ALO. He elna wale no ana mai i hoomaopopoia he hoopoino i ke kalo ma Hawaii nei, ka popo me ka ponalo. He hiki no ke ala ia ka papa ina e kann i ka hnli maikai, a he hnli hoi no kahi aina okoa mai, oia hoi, mahope a ka hoalo ana no hookahi ma­ kahiki. Kann mna elna 00 ai, alaila hoalo hookahi makahiki, alaila kann hon aku.. Me ka hana pn i ka puna hoomaloo lepo. o ka ponalo e ike nui ia nei ua ikeia aole ona hoopoino i ke kala, nolaila) aole lapa::m ana nona i keia wa i ikeia. He ana poko lele ai ponalo kekahi a na mea maikai loa nana e luku nni nei i ka panala 0 na mea uln i keia wa, a oia no lea mea nana e hoopakele nei i ke kalo mai ka ponalo maio

No ka hooulu ana i ke kalo > page 15

page 15

E loaa no i ke1a me keia mea e makemake ana na hoakaka piha akn i koe i na wa a pan, ke ninau mai i keia Oihana ma ka palapala, a e olioli no na alakai 0 keia oihana e hoike aIm me 1m hakalia ole no ka holomna 0 ke kanaka mahiai l~e ka aina.

No ka hooulu ana i ke kalo > page 16

page 16

HOXOLULU Paiia e ka Paredaiso 0 ka Pakipika 1911